Die Stat Swybuschin in nider Schlesien
Maximilian von Knobelsdorf Hauptman und Landsher auf Swübuschin, Rom. Kai. Mait. Comerat in Schlesien.
Miedzioryt kolorowany o rozmiarach 34,5cm x 46,5cm. Świebodzin (Swybuschin/Svibusium) około 1595 roku według G. Brauna, F. Hogenberga, Civitates Orbis Terranum, tom V, Kolonia 1598, tabl. 50. Kopię wydano nakładem Muzeum Regionalnego w Świebodzinie w 2004 roku. Druk i opracowanie powierzono www.pt-dru.pl, Świebodzin.
„Legenda” do planu Brauna & Hogenberga
To nie przypadek, że tak dużo miejsca poświęcam temu miedziorytowi. Użyję banalnego określenia, ale jest on po prostu ładny, przyjemny dla oka, trochę tajemniczy, legendarny i za każdym razem kiedy na niego patrzę znajduję na nim coś nowego. Tym razem moją uwagę przykuły zamieszczone na planie miasta opisy i legenda. Postanowiłem, pomimo swej „impotencji językowej” (w tym języka niemieckiego w szczególności) zebrać dostępne tłumaczenia oznaczeń i legendy do planu miasta Świebodzin z roku 1595.
W roku 1982 z okazji „Dni Regionalnych”, Świebodziński Dom Kultury pod kierownictwem Wiesława Zdanowicza opracował folder rycin, map i planów naszego miasta. Przy udziale profesora Jana Sobocińskiego który wspierał projekt tego foldera konsultacjami filologicznymi i przy pomocy historycznej Pana Mieczysława Bohdana powstało opracowanie, które pomogło mi zebrać w całość poniższy tekst. Bardzo proszę o wyrozumiałość jeżeli fantazja odwiodła mnie dalece od rzeczywistości. Nie oznacza to jednak, że tekst ten w takiej formie musi pozostać. Proszę o sugestie i poprawki, czy to na e-mail, czy też w formie komentarzy pod artykułem. Myślę, że fajnie byłoby popracować wspólnie nad tym dokumentem.
LEGENDA
Das Schlos – zamek ze swoimi ruinami, przez nikogo dzisiaj nie chcianymi.
Kirche – kościół św. Michała – w innej formie, ale mniej więcej na swoim miejscu.
Schule – Społeczna Szkoła Podstawowa i Katolickie Gimnazjum Społeczne im. Jana Pawła II w Świebodzinie i dom Sióstr Pasterek.
Schlos See – Jezioro Zamkowe - przewędrowało jedynie bardziej na wschód.
Schlos Wisen – Łąki Zamkowe – dziś już nie łąki, a ulica.
(a) Pastej (Bastei) – baszty obronne - oprócz bastei-anykwariatu, fragmentów zbrojowni i fragmentów wielkiej baszty nie została żadna inna z tych które autor legendy do miedziorytu miał na uwadze.
(b) zü Glogischn thor. – Brama Głogowska – wylot ulicy Głogowskiej w kierunku Piłsudskiego.
(c) Luftgarten – ogród zabaw – trudno wskazać dzisiaj odniesienie do tego miejsca, może są to okolice zaplecza szpitala, może szkoły albo LORO. Na pewno miedzioryt ten nie może stanowić wiarygodnego źródła które precyzyjnie określi nam położenie obiektów, czasami jego autor taktował go jak „gumę”, w jednym miejscu plan jest niewiarygodnie „ściśnięty” w innym „rozciągnięty”. Wszystko zależało od jego indywidualnej wizji miasta i wyobraźni przede wszystkim. Zakładam, że autor nie mógł posłużyć się wyrafinowanymi środkami geodezyjnymi czy też latającymi machinami bądź balonami :), z pokładu których mógłby wykonywać podstawowe szkice... W zasadzie technika wykonywania tych planów musiała być czymś fascynującym jak na tamte czasy i stanowi dla mnie niewyjaśnioną zagadkę.
(d) Schutzengarten – strzelnica, dziś można pograć w piłkę na małym boisku utworzonym w tym miejscu w kwardacie ulic Okrężnej, 1-go Maja i Wałowej.
(e) Gross Pastej (Bastei) – basteja – wielka baszta której fragmenty znajdujemy na zielonym skwerku między ulicami Okrężną a Wałową.
(f) Zeughaus – zbrojownia, dziś zachowane partie murów niegdyś mieszczących w sobie obiekt zbrojownią nazywany mieszczą się nieopodal „Małego” kościoła na skraju Parku Chopina..
(g) Buttelej – baszta pachołków miejskich - antykwariat Pana Janusza Kręczyńskiego.
(h) Unser lieben Frawekirche – kościół Najświętszej Marii Panny, nie należy mylić z kościołem parafii Matki Bożej Królowej Polski, gdyby chcieć go dzisiaj zlokalizować znalazłby się gdzieś na miejscu zabudowań w kwadracie ulic Piłsudskiego-Głogowskiej i Wałowej.
(i) Weidtfarbe haus – farbiarnia – zaplecze ulicy Garbarskiej.
(k) Spital zum Heiligen Geist – szpital Ducha Świętego. Na planie widać ten budynek położony bez dostępu do drogi dojazdowej do Bramy Krzyżowej. Czy mogę napisać, że usytuowałem ten szpital w głębi podwórka za kapliczką przy ulicy Żymierskiego?
Spital thor – Brama Szpitalna, okolice parkingu u zbiegu ulic Żymierskiego i Wojska Polskiego.
Sattel thor – Brama Siodłowa, z dużym przybliżeniem okolice przecięcia ulicy Żymierskiego z ulicami Marynarską i Polną.
Rör Kasten – skrzynie gaśnicze ustawione wokół ratusza.
Schlos Gasse – ulica Zamkowa – która w żaden sposób nie pasuje do obecnie panującej ulicy Zamkowej. Jeżeli już, to jest to zalążek ulicy Górnej. Cały czas musimy mieć w pamięci kilka faktów z historii miasta. Plan został wykonany prawdopodobnie w 1595 roku, w 54 lata po wielkim pożarze który strawił całe miasto – pozostał tylko zamek i przedmieścia głogowskie. Czy plan był wykonywany na podstawie zaktualizowanych po pożarze materiałów? Musimy pamiętać o kolejnych potężnych pożarach które trawiły miasto w wieku XVI i kształtowały jego oblicze - układ głównych arterii komunikacyjnych miasta.
Ochsen Gasse – ulica Wołowa. Nie Wałowa – bo ta znajduje się poza granicami murów obronnych i fosy, a bardziej dzisiejsza ulica Kilińskiego.
Bader Gasse (Baden Gasse) – ulica Łaziebna – przed IIWŚ ulica nosiła nazwę Baderstraße, także Gustav Zerndt Straße, po wojnie ulica Bartosza Głowackiego.
Creutz Gasse – ulica Krzyżowa - przed IIWŚ ulica nosiła nazwę Kreuzstraße - ul. 1-go Maja od 1945 roku
Kirch Gasse – ulica Kościelna, dzisiaj ulica Szpitalna. Dzisiejsza ulica Kościelna nie ma nic wspólnego z tamtą pierwotną, oprócz nazwy.
Molckendorf – wieś Malutka, dziś ciąg ulic Poznańskiej – Piłsudskiego – Plac Wolności – Kawaleryjska – Sikorskiego.
Capelle (Kapelle) – kaplica – gdyby przetrwała do dziś pewnie stałaby po środku ulicy Kolejowej pomiędzy dwoma budynkami Starostwa Powiatowego.
Freiers Gasse – ulica Wolności? – zalążek dzisiejszej ulicy Wiejskiej.
Die Ziegel scheune – cegielnia – gdzieś na rozdrożach ulic Kawaleryjskiej i Sikorskiego.
Neuwe Gasse – ulica Nowa – odcinek ulicy 30-tego Stycznia od ulicy Okrężnej do Kawaleryjskiej.
Salcke – solarnia? - Salkau przed końcem IIWŚ, wieś Żółków zaraz po wojnie, dziś nieszczęśliwa (nazwa) Świerczewskiego.
Zebr Winckel (Zerrwinkel) – Zaułek, Czarny Zaułek – nie ma żadnych wątpliwości, że chodzi o ulicę Walki Młodych – miejsce zupełnie kosmiczne, gdzie ja czytałem o tym miejscu złego kultu...
Bleichhaus – dom bielarzy – Błonia Świebodzińskie?
Die Bleiche – łąka bielarska – Błonia Świebodzińskie?
Vor dem Creutz thor naus – droga do Bramy Krzyżowej, chyba chcieli napisać Żymierskiego...
Lob mule – młyn garbarski? - północno-wschodnia część starego miasta.
Maltz mule – młyn słodowy – północno-wschodnia część starego miasta.
Die Weinberge, Weinberg – winnice, zachodnia część obecnego miasta, w przeszłości niezabudowane, skierowane na wschód i południe ciepłe stoki niecki w której leży miasto – dogodne miejsca na uprawianie winnej latorośli, okolice osiedla Widok i siedziby Nadleśnictwa Świebodzin.
Dis ist herumb der Stat Graben – otaczająca miasto fosa – spora jej cześć wciąż malowniczo jest zdobiącym starą część miasta długim „dołkiem”.
Maltzmuln flosa – droga spławu słodu do browaru – północno-wschodnia część starego miasta.
Schwamme – kąpielisko miejskie – Struga Świebodzińska, zaplecze ulicy Grzybowej.
Trages heim – dom służby cmentarnej – okolice ulicy Moniuszki.
Salcker Steck (Steg) – ścieżka – przyczółek ulicy Świerczewskiego – chyba, chociaż zupełnie nie rozumiem określenia Salcker. Raz występuje jako solarnia, czyżby solna ścieżka, później Salkau – Żółków.
Sant Annen Spital – szpital świętej Anny – obiekt przy Bramie Szpitalnej, okolice parkingu u zbiegu ulic Żymierskiego i Wojska Polskiego.
Creutz thor – Brama Krzyżowa – wylot ulicy 1-go Maja w kierunku Ronda Wileńskiego.
Zum newen thor – Brama Nowa – skrzyżowanie ulic Okrężnej i 30-tego Stycznia.
Auss der halbe Stat herumb – z tłumaczenia wychodzi ulica okrążająca połowę miasta – przed IIWŚ Halbestadt, dzisiaj ulica Wałowa w całej swojej rozciągłości.
Der Rorbach See – wskazanie kierunku na Jezioro Trzcinowe, dziś ... Trzcinowe chociaż wodę widać.
Muhle flosa herumb – okrężna droga spławu słodu do browaru, dziś po prostu Struga Świebodzińska.
Des herren Hauptmans Vorbrige – część ulicy Piłsudskiego do 3-go Maja.
---
Jeden z wczesnych opisów Świebodzina pochodzi ze znanego atlasu "Civitates orbis terrarum" Georga Brauna i Franza Hogenberga, wydanego w Kolonii w latach 1572-1618. Jest to uzupełnienie do zamieszczonego tam planu miasta, wykonanego na zamówienie komendanta świebodzińskiego zamku, Maksymiliana Knobelsdorffa. Sam tekst dotyczy raczej historii Śląska, Świebodzin traktując jedynie marginalnie. Zawiera on między innymi błędną informację o sprowadzeniu na te tereny Krzyżaków, co było potem często powtarzane w historiografii niemieckiej.
Źródło:
Marek Nowacki, Adam Gonciarz, Materiały pomocnicze do nauczania historii regionalnej w powiecie świebodzińskim, Muzeum Regionalne w Świebodzinie, Świebodzin 2002
Zakupiony plan miasta z fragmentami łacińskiego tekstu opisowego na odwrocie.
Svibusium
Świebodzin, tymczasem [to] stare śląskie miasto, jednak rzadko w dziełach historycznych jest o nim wzmianka. Brzmienie nazwy nie jest obce z powodu ludu Swebów lub Skirów ("Siciorum")[1]. Możliwe jest zatem trzymanie się w tym miejscu starego określenia: leży z tamtej strony Odry w kierunku do Akwilei[2] i Polski.
Zaciekle walczyli o to miasto margrabiowie brandenburscy i Polacy. Skoro bowiem Polska podzielona była między wielu i równocześnie skłóconych władców, nie była w stanie sprostać Prusom i Pomorzanom, którzy raz po raz całą tę okolicę wrogo atakowali mieczem i ogniem. Sprowadzeni zatem zostali Germanie z Saksonii i skądinąd; dano im siedziby, aby powstrzymali owe łupieskie ludy. Umieszczony tu został także oddział wojsk teutońskich, których nazywają S. Mariae[3]. Ci ludzie, jeźdźcy i żołnierze piesi, mężną pomocą służyli Polsce i w końcu tak dalece pognębili tamte ludy, że uznały wiarę i władzę chrześcijan. Jednak gdy właśnie dzielono wspólne zwycięstwo Polacy zaczęli spierać się o posiadłości z Germanami i domagali sie zwrotu szeregu tych, które Germanie okupili własną krwią, jak swoje. Stąd brały początek zaciekłe i długotrwałe wojny, które w naszym wieku[4] właśnie się zakończyły.
Najostrzej zaś starli się w tej części kraju, którą zwą Nową Marchią margrabiowie brandenburscy z książętami Wielkopolski; przede wszystkim w roku 1296 pokonali i zabili zaskoczonego nocą Przemysława poznańskiego, któremu po długiej przerwie powierzona została korona Królestwa Polskiego[5]. Trzydzieści lat później, król Władysław Łokietek, wsparty przez Tatarów i Litwinów, znowu okrutnie spustoszył Marchię i Śląsk[6].
W ten sposób zaszły wtedy różne zmiany także w tym mieście, które było graniczne i znajdowało się już to w posiadaniu mieszkańców Marchii, już to Polaków[7]. W końcu zaś za sprawą władców Czech, którzy stali sie nowymi panami Śląska[8], po ustaleniu granic, przyznane zostało [to miasto] księciu głogowskiemu i tam jest wspomnienie bezpośrednio przed rokiem 1380, ponieważ juz wtedy podlegało księciu żagańskiemu[9].
Taka była przyczyna, dlaczego miasto raczej małym sie mianuje, ponieważ z powodu bliskości Polski zawsze było w niebezpiecznym położeniu. Jednak tuż obok miejsc wystawionych na niebezpieczeństwo jest tam wielka obfitość wszelkich rzeczy potrzebnych. Od Głogowa jest ku zachodowi słonecznemu[10] 10 mil[11] [oddalone].
[...] To wzięto z "Roczników śląskich" Joachima Cureusa[12], matematyka i medyka głogowksiego.
[1] Swebowie i Skirowie – plemiona wschodniogermańskie wymienione przez autorów antycznych. Swebowie zamieszkiwali w 1 połowie wieku naszej ery tereny nad środkową Łabą; część z nich dotarła na obszar naddunajski. Ostatecznie w początkach V wieku naszej ery ugrupowania nadłabskie Swebów podjęły wędrówkę na zachód i zbudowały między innymi w północnej Hiszpanii samodzielne państwo (409-585); czasami „Swebami” ogólnie nazywano liczne i zróżnicowane plemiona germańskie Europy Środkowej; Skirowie natomiast to jedno z pierwszych plemion germańskich obecnych nad Wisłą (X w. p.n.e.?), które już w 2 połowie III w. p.n.e. zawędrowało przejściowo na tereny na północny zachód od Morza Czarnego; podbite następnie przez Hunów, samo ostatecznie zajęło Rzym (Skirem był Odoaker – pierwszy germański król Italii)
[2] Akwileja – miasto w północnych Włoszech na wybrzeżu Adriatyku
[3] S.[anctae] Mariae (łacina) – Zakon Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (Krzyżacy); wspomniane niżej konflikty polsko-krzyżackie miały miejsce w latach 1308-1333
[4] tzn. w wieku XVI
[5] Przemysł II – książę Wielkopolski, od 1295 roku, po prawie 200 latach, nowy król Polski; w niecały rok później zamordowany w Rogoźnie na zlecenie margrabiów brandenburskich (8.II.1296)
[6] chodzi o wyprawę przeciw Brandenburczykom z 1326 roku, w której Łokietek wykorzystał litewsko-tatarskie posiłki zbrojne
[7] sprawa przynależności obszaru świebodzińskiego do Brandenburgii jest niejasna; może chodzić jedynie o krótki okres przełomu XIII i XIV wieku i niezrealizowany układ podziałowy z roku 1319
[8] w 1329 roku księstwa ścieniawskie i żegańskie, a w 1331 roku także księstwo głogowskie, uznały zwierzchność lenną królów czeskich; w 1335 roku król Kazimierz Wielki zrzekł się praw do Śląska w zamian za rezygnację króla Czech Jana Luksemburskiego z pretensji do korony polskiej
[9] mowa o Henryku VI (zmarły w 1393), księciu żagańskim i krośnieńskim
[10] właściwie Świebodzin leży na północ od Głogowa; pomyłka wynika z faktu, że podstawą wiedzy geograficznej autorów była mapa M. Helwiga (1561), która posiada orientację wschodnią, tzn. kierunki świata są przesunięte o 90º w lewo, tym samym północ znajduje się tam, gdzie tradycyjnie zaznaczoano zachód
[11] mila geograficzna to około 7 km
[12] Gentis Silesiae Annales J. Cureusa, lekarza i teologa (nie matematyka), to jedno z wczesnych, cennych dzieł opisujących historię Śląska, wydanego po łacinie w Wittenberdze w 1571 roku (przekład niemiecki 1585 r.); wbrew tytułowi jest to raczej kronika niż roczniki; praca Cureusa jako zwolennika teorii o pierwotnym, germańskim osadnictwie na Śląsku spotkała się z ostrą krytyką ze strony ówczesnenych historyków polskich (M. Kromer, M. Stryjkowski)
źródło: G. Braun, F. Hogenberg, Civitates orbis terrarum, t. V, Köln 1572-1618, karta 50; tłumaczenie M. Nowacki, J. Sobociński
literatura:
J. Baszkiewicz, Powstanie zjednoczonego państwa polskiego na przełomie XIII i XIV wieku, Warszawa 1954
J. Chutkowski, Piastowscy władcy Głogowa, Głogów 1996
E. Długopolski, Władysław Łokietek na tle swoich czasów, Wrocław 1951
R. Heck, Piastowie śląscy a Królestwo Polskie w XIV-XV w., [w:] Piastowie w dziejach Polski. Zbiór artykułów z okazji trzechsetnej rocznicy wygaśnięcia dynastii Piastów pod redakcją R. Hecka, Wrocław 1975
M. Nowacki, Powiat świebodziński – szkice historyczne, Świebodzin 2002
Zostaw komentarz